Xem chi tiết bài viết - Xã Vĩnh Thủy

Trợ giúp pháp lý – Điểm tựa pháp lý cho phụ nữ yếu thế

Khi khó khăn trong cuộc sống đi cùng với khó khăn pháp lý

Một phụ nữ bị bạo lực gia đình nhưng không biết phải tìm sự trợ giúp ở đâu. Một người mẹ thuộc hộ nghèo đứng trước tranh chấp về nhà ở, đất đai hoặc quyền lợi của con. Một phụ nữ khuyết tật gặp khó khăn trong việc tự thực hiện các thủ tục pháp lý. Một nạn nhân mua bán người trở về địa phương nhưng cần được hỗ trợ để bảo vệ quyền và lợi ích của mình…

Đằng sau mỗi hoàn cảnh là một vấn đề pháp lý cụ thể. Tuy nhiên, không phải ai cũng có đủ kiến thức, điều kiện kinh tế và khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý để tự bảo vệ mình. Đặc biệt đối với những phụ nữ đang ở trong hoàn cảnh dễ bị tổn thương, trở ngại không chỉ nằm ở việc thiếu thông tin pháp luật; họ còn có thể phải đối diện với sự phụ thuộc về kinh tế, tâm lý lo sợ, sức khỏe hạn chế, khoảng cách địa lý hoặc những rào cản từ chính hoàn cảnh gia đình và xã hội.

Trong những trường hợp đó, việc được tiếp cận trợ giúp pháp lý đúng lúc, đúng cách có ý nghĩa rất quan trọng. Trợ giúp pháp lý là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý trong vụ việc trợ giúp pháp lý, qua đó góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật.

      Hiểu đúng: “Phụ nữ yếu thế” không phải là một nhóm được trợ giúp pháp lý độc lập

“Phụ nữ yếu thế” là cách gọi mang tính truyền thông để chỉ những phụ nữ đang ở trong hoàn cảnh dễ bị tổn thương hoặc gặp nhiều rào cản trong việc bảo vệ quyền của mình. Đây không phải là một nhóm người được trợ giúp pháp lý độc lập theo Luật Trợ giúp pháp lý.

Theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, một phụ nữ có thể được trợ giúp pháp lý nếu đồng thời thuộc một trong các diện luật định, chẳng hạn: người có công với cách mạng; người thuộc hộ nghèo; trẻ em; người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn; người bị buộc tội từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi; người bị buộc tội thuộc hộ cận nghèo; hoặc thuộc một số nhóm có khó khăn về tài chính như người cao tuổi, người khuyết tật, nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình, người nhiễm HIV… Bên cạnh đó, nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân của hành vi mua bán người và người dưới 18 tuổi đi cùng trong các trường hợp theo Luật Phòng, chống mua bán người cũng được trợ giúp pháp lý theo quy định.

Vì vậy, khi gặp một phụ nữ đang có hoàn cảnh khó khăn, việc đầu tiên không phải chỉ nhìn vào giới tính hoặc hoàn cảnh để kết luận họ đương nhiên được trợ giúp pháp lý, mà cần xác định chính xác họ có thuộc diện người được trợ giúp pháp lý theo pháp luật và có vụ việc pháp lý cụ thể cần hỗ trợ hay không.

Với phụ nữ bị bạo lực gia đình

Bạo lực gia đình là một trong những tình huống cho thấy rõ ý nghĩa của việc tiếp cận pháp lý kịp thời. Người bị bạo lực có thể đang ở trong tâm lý sợ hãi, bị kiểm soát về kinh tế, bị cô lập hoặc không biết phải bắt đầu từ đâu để bảo vệ mình và con. Trong một số trường hợp, chính việc thiếu thông tin về quyền và các phương án pháp lý khiến họ tiếp tục chịu đựng trong thời gian dài.

Theo quy định hiện hành, nạn nhân trong vụ việc bạo lực gia đình có khó khăn về tài chính thuộc diện được trợ giúp pháp lý. Khi thuộc diện này, người phụ nữ có thể được người thực hiện trợ giúp pháp lý giải thích quy định pháp luật, hướng dẫn cách bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, hỗ trợ trong quá trình giải quyết vụ việc và tham gia tố tụng khi có căn cứ, yêu cầu theo quy định.

Điều quan trọng là sự trợ giúp phải được thực hiện với sự tôn trọng, bảo mật thông tin và phù hợp với hoàn cảnh cụ thể của người phụ nữ. Một lời tư vấn đúng lúc có thể giúp họ hiểu rằng mình có quyền được bảo vệ; một người thực hiện trợ giúp pháp lý đồng hành có thể giúp họ bớt đơn độc khi phải làm việc với cơ quan có thẩm quyền hoặc tham gia quá trình tố tụng.

Điểm tựa cho nạn nhân mua bán người

Phụ nữ và trẻ em gái cũng có thể trở thành nạn nhân của hành vi mua bán người. Khi trở về, bên cạnh những tổn thương về thể chất và tinh thần, họ có thể phải giải quyết nhiều vấn đề pháp lý liên quan đến quyền nhân thân, giấy tờ, gia đình, tố tụng hoặc yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Theo Luật Phòng, chống mua bán người năm 2024, nạn nhân, người đang trong quá trình xác định là nạn nhân và người dưới 18 tuổi đi cùng được trợ giúp pháp lý theo quy định của pháp luật về trợ giúp pháp lý. Việc tiếp cận trợ giúp pháp lý sớm trong những trường hợp này có ý nghĩa không chỉ đối với một vụ việc pháp lý cụ thể mà còn góp phần hỗ trợ quá trình phục hồi, tái hòa nhập và giúp nạn nhân lấy lại khả năng tự quyết đối với cuộc sống của mình.

Không chỉ tư vấn – trợ giúp pháp lý có thể đồng hành trong quá trình giải quyết vụ việc

Theo pháp luật về trợ giúp pháp lý, dịch vụ trợ giúp pháp lý được thực hiện thông qua ba hình thức: tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng và đại diện ngoài tố tụng.

Với một phụ nữ thuộc diện được trợ giúp pháp lý, sự hỗ trợ có thể bắt đầu từ việc giải thích cho họ hiểu quyền, nghĩa vụ; hướng dẫn cách xử lý một tranh chấp; hỗ trợ soạn thảo văn bản liên quan đến vụ việc. Khi vụ việc được giải quyết tại cơ quan tiến hành tố tụng, trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý có thể tham gia với tư cách người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp theo quy định. Trong trường hợp cần thiết và đủ điều kiện, người thực hiện trợ giúp pháp lý còn có thể đại diện ngoài tố tụng nhằm hỗ trợ người được trợ giúp pháp lý bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trước cơ quan có thẩm quyền.

Chính sự đồng hành từ hiểu quyền – thực hiện quyền – bảo vệ quyền làm nên giá trị thiết thực của trợ giúp pháp lý đối với những người đang gặp nhiều rào cản trong tiếp cận pháp luật.

Miễn phí nhưng giá trị không chỉ nằm ở “không phải trả tiền”

Đối với một phụ nữ có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, việc được sử dụng dịch vụ pháp lý mà không phải trả chi phí là rất quan trọng. Nhưng giá trị của trợ giúp pháp lý không chỉ dừng lại ở yếu tố miễn phí.

Quan trọng hơn, người phụ nữ được tiếp cận với người có chuyên môn pháp luật; được lắng nghe; được giải thích quyền và nghĩa vụ; được hỗ trợ đưa ra lựa chọn phù hợp trên cơ sở pháp luật; và khi cần thiết, có người đồng hành để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp trong quá trình giải quyết vụ việc. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những người đang ở vị thế bất lợi hơn trong một quan hệ gia đình, xã hội hoặc pháp lý.

Trợ giúp pháp lý vì vậy góp phần tạo điều kiện để những người yếu thế có cơ hội thực chất hơn trong tiếp cận công lý và bình đẳng trước pháp luật.

Từ ngày 01/01/2027, quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý tiếp tục được mở rộng

Ngày 23/4/2026, Quốc hội đã thông qua Luật số 05/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý; Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2027. Những sửa đổi mới tiếp tục mở rộng diện người được trợ giúp pháp lý và giảm bớt điều kiện, thủ tục đối với một số nhóm.

Đáng chú ý đối với phụ nữ yếu thế, từ ngày 01/01/2027, người khuyết tật thuộc diện được trợ giúp pháp lý mà không còn phải chứng minh khó khăn về tài chính; người thuộc hộ cận nghèo được trợ giúp pháp lý trong mọi vụ việc, không còn giới hạn chỉ khi là người bị buộc tội như quy định hiện hành; đồng thời pháp luật bổ sung thêm một số nhóm người được trợ giúp pháp lý mới.

Để không người phụ nữ nào bỏ lỡ quyền được trợ giúp pháp lý

Một chính sách tốt chỉ thực sự phát huy giá trị khi người cần chính sách biết đến và có thể tiếp cận. Với phụ nữ yếu thế, điều này càng cần thiết bởi chính những rào cản có thể là nguyên nhân khiến họ khó chủ động tìm đến trợ giúp pháp lý.

Vì vậy, cùng với hoạt động cung cấp dịch vụ, cần tiếp tục đưa thông tin về trợ giúp pháp lý đến cơ sở; tăng cường phối hợp với cơ quan, tổ chức có khả năng tiếp xúc với phụ nữ có hoàn cảnh dễ bị tổn thương; phát hiện sớm người có khả năng thuộc diện được trợ giúp pháp lý và hướng dẫn họ tiếp cận tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý.

Đối với mỗi người phụ nữ đang đứng trước một vấn đề pháp lý, việc biết rằng “mình có quyền được trợ giúp và có một nơi để tìm đến” có thể là bước đầu tiên rất quan trọng. Hướng tới Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, thông điệp về trợ giúp pháp lý cần được lan tỏa mạnh mẽ hơn: khi phụ nữ thuộc diện được trợ giúp pháp lý gặp vướng mắc pháp luật, họ không phải tự mình xoay xở để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

TRỢ GIÚP PHÁP LÝ – ĐIỂM TỰA PHÁP LÝ ĐỂ PHỤ NỮ YẾU THẾ HIỂU QUYỀN, THỰC HIỆN QUYỀN VÀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA MÌNH.

Trung tâm Thông tin pháp luật quốc gia và trợ giúp pháp lý