Xem chi tiết bài viết - Xã Vĩnh Thủy

Giữa làng quê Tiên An thanh bình, xã Vĩnh Thủy, tỉnh Quảng Trị, có một địa chỉ đỏ mang giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt, nơi được xem như điểm giao thoa giữa hai thời kỳ trọng đại của dân tộc: thời mở nước dưới các Chúa Nguyễn và thời kỳ giữ nước trong giai đoạn đất nước tạm thời chia cắt sau Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954. Đó là địa điểm thành lập Đại đội Công an bảo vệ giới tuyến, đồng thời cũng là nơi tọa lạc Miếu thờ Ngô Thị Ngọc Lâm, một nữ nhân kiệt có nhiều đóng góp trong buổi đầu dựng nghiệp của các Chúa Nguyễn.

Ngược dòng lịch sử trở về năm 1954, sau chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc ta kết thúc thắng lợi, mở ra thời cơ lập lại hòa bình trên toàn Đông Dương. Tuy nhiên, theo Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết ngày 21/7/1954, đất nước ta tạm thời bị chia cắt làm hai miền tại vĩ tuyến 17; sông Bến Hải cầu Hiền Lương trở thành giới tuyến quân sự tạm thời. Trong bối cảnh đó, nhiệm vụ giữ vững an ninh trật tự, bảo vệ khu vực giới tuyến, ngăn chặn các hoạt động xâm nhập và phá hoại trở nên vô cùng cấp thiết.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn ấy, ngày 14/8/1954, tại khu vực cây đa Miếu thờ Ngô Thị Ngọc Lâm, làng Tiên An, thôn Nam Sơn, xã Vĩnh Sơn, huyện Vĩnh Linh (cũ), nay là xã Vĩnh Thủy, Đại đội Công an bảo vệ giới tuyến được thành lập theo Quyết định số 01 của Liên hiệp Trung ương. Đây là lực lượng đầu tiên làm nhiệm vụ giữ gìn an ninh trật tự trên vùng đất giới tuyến đặc biệt, đặt nền móng cho quá trình hình thành, phát triển của lực lượng Công an bảo vệ giới tuyến, tiền thân của Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Trị ngày nay.

Đại đội Công an bảo vệ giới tuyến khi đó gồm 100 cán bộ, chiến sĩ được lựa chọn từ các đại đội 340, 348, 354, 355 của các huyện Vĩnh Linh, Gio Linh, Cam Lộ và Triệu Phong. Lực lượng được tổ chức thành hai phân đội, trong đó phân đội 1 phụ trách khu vực phía Đông Quốc lộ 1, từ Mũi Si đến Hiền Lương và bốn xã trong vùng phi quân sự gồm Vĩnh Quang, Vĩnh Tân, Vĩnh Giang, Vĩnh Thành; phân đội 2 phụ trách phía Tây Quốc lộ 1, từ Huỳnh Hạ đến Khe Cau và hai xã trong vùng phi quân sự gồm Vĩnh Sơn và Vĩnh Trường. Dù điều kiện vô cùng khó khăn, gian khổ, các cán bộ, chiến sĩ vẫn kiên cường bám trụ, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, góp phần giữ vững an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội khu vực giới tuyến trong những năm tháng lịch sử đầy thử thách.

Cùng tồn tại và song hành với dấu mốc lịch sử năm 1954 là Miếu thờ Ngô Thị Ngọc Lâm, một công trình tâm linh có từ lâu đời, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của người dân làng Tiên An. Theo truyền ngôn, bà Ngô Thị Ngọc Lâm là người có công giúp Chúa Nguyễn trong buổi đầu mở mang bờ cõi, góp phần đánh lui quân Mạc, bảo vệ cơ nghiệp triều Nguyễn. Để tưởng nhớ công lao, tấm lòng trung nghĩa, hiền đức của bà, người dân địa phương đã lập miếu thờ và gìn giữ qua nhiều thế hệ, thể hiện sâu sắc đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Trải qua bao biến thiên của lịch sử, miếu thờ vẫn là chốn linh thiêng, nơi Nhân dân gửi gắm niềm tin tâm linh và lòng tri ân đối với tiền nhân. Vào mỗi dịp lễ, Tết hay ngày giỗ, con cháu, người dân trong vùng trong vùng đều trở về dâng hương, tưởng nhớ bà Ngô Thị Ngọc Lâm, coi đây là nét đẹp văn hóa không thể thiếu trong đời sống cộng đồng.

Trên cùng một mảnh đất, hai lớp lịch sử, hai biểu tượng của tinh thần yêu nước  đã cùng hiện hữu và hòa quyện. Đó là sự kiên trung, dũng cảm của những chiến sĩ Công an bảo vệ giới tuyến trong thời kỳ giữ nước, và đó cũng là tấm lòng trung nghĩa, nhân hậu của người phụ nữ thời mở nước. Sự gặp gỡ ấy đã tạo nên một không gian lịch sử - văn hóa thiêng liêng, trở thành địa chỉ đỏ có ý nghĩa đặc biệt trong giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Ngày 28/6/2025, địa điểm thành lập Đại đội Công an bảo vệ giới tuyến và Miếu thờ Ngô Thị Ngọc Lâm chính thức được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh theo Quyết định số 2356/QĐ-UBND của UBND tỉnh Quảng Trị. Đây không chỉ là sự ghi nhận những giá trị lịch sử, văn hóa to lớn của di tích, mà còn là cơ sở quan trọng để địa phương tiếp tục gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị của di tích trong đời sống đương đại.

Ông Võ Duy Hoài, Phó Chủ tịch UBND xã Vĩnh Thuỷ khẳng định: “ Trong thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục đề xuất các cấp quan tâm hỗ trợ đầu tư tôn tạo, bảo tồn di tích, từng bước xây dựng nơi đây trở thành điểm đến giáo dục truyền thống, tham quan về nguồn cho học sinh, đoàn viên, thanh niên và Nhân dân. Với ý nghĩa lịch sử sâu sắc và giá trị văn hóa đặc trưng, địa chỉ đỏ Địa điểm thành lập Đại đội Công an bảo vệ giới tuyến  không chỉ là niềm tự hào của người dân Vĩnh Thủy, mà còn là điểm nhấn quan trọng trong bản đồ di tích lịch sử văn hóa của tỉnh Quảng Trị, góp phần lan tỏa truyền thống yêu nước, nhân nghĩa và tinh thần cách mạng bất khuất của quê hương anh hùng”.

Phương Nga