Xem chi tiết bài viết - Xã Vĩnh Thủy

Giữa mảnh đất  Quảng Trị từng là tuyến đầu khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước tồn tại một công trình tưởng chừng khiêm nhường nhưng lại chứa đựng sức sống bền bỉ và tinh thần chiến đấu kiên cường của quân và dân địa phương: Hầm ngầm Đồi 74, thuộc xã Vĩnh Thủy. Đây không chỉ là một di tích lịch sử quan trọng, mà còn là minh chứng sống động cho sự sáng tạo chiến lược, ý chí quật cường và lòng yêu nước nồng nàn của thế hệ cha anh trong những năm tháng bom đạn ác liệt.

Hầm ngầm Đồi 74 được khởi công xây dựng từ cuối thập niên 1950 – đầu thập niên 1960, trong bối cảnh miền Bắc Việt Nam chuẩn bị đối mặt với một cuộc chiến kéo dài và đầy thử thách. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và chính quyền địa phương xã Vĩnh Thủy, cùng với lực lượng vũ trang, công trình này lần lượt được đào sâu vào lòng đất để đảm bảo nơi trú ẩn, trung tâm chỉ huy, hậu cần và sinh hoạt liên tục của lực lượng chiến đấu. Đồi 74 vốn là cao điểm quan sát chiến lược, càng trở nên trọng yếu khi liên kết với hệ thống hầm ngầm kiên cố bên dưới, hình thành một pháo đài bất khả xâm phạm giữa vùng “đất lửa” Vĩnh Thủy.

Hầm ngầm đồi 74 được xây dựng theo trục chính dài khoảng 150 mét, cao gần 2,2 mét, gồm 13 phòng chức năng, hệ thống cửa ra vào, giếng thông hơi, kho chứa vũ khí, giếng nước và bể chứa. Mỗi phòng được bố trí hợp lý theo chức năng riêng, từ nơi ở, làm việc đến kho lương thực, vũ khí  nhằm đảm bảo sinh hoạt và chiến đấu liên tục trong những giai đoạn bom đạn ác liệt. Cấu trúc này không chỉ phản ánh kỹ thuật xây dựng khoa học mà còn thể hiện tư duy chiến lược sâu sắc vừa bảo đảm sinh tồn vừa duy trì khả năng tác chiến liên tục ngay trong lòng đất. Theo hồ sơ di tích lịch sử, Hầm ngầm Đồi 74 tại xã Vĩnh Thủy được đánh giá là một trong những công trình kiên cố và xây dựng sớm nhất trong hệ thống hầm ngầm Vĩnh Linh.

Trong những năm tháng chiến tranh, hầm ngầm không chỉ là nơi trú ẩn, mà còn là trung tâm chỉ huy chiến lược, nơi những quyết định quan trọng được triển khai, kế hoạch phối hợp lực lượng được thực hiện và tinh thần chiến đấu kiên cường của quân dân được hun đúc. Năm 1966, tại cao điểm Đồi 74, lực lượng du kích xã Vĩnh Thủy phối hợp với các đơn vị chiến đấu lập nên chiến công xuất sắc khi bắn rơi nhiều máy bay Mỹ, khiến đối phương gọi đó là “một ngày đen tối của không quân Mỹ”, minh chứng cho vị thế chiến lược quan trọng của vùng đất này trong kháng chiến.

Hầm ngầm Đồi 74 là một phần không thể tách rời của hệ thống địa đạo và hầm ngầm Vĩnh Linh, nơi mà mỗi công trình, dù lớn hay nhỏ, đều gắn chặt với đời sống và chiến đấu của nhân dân. Hệ thống này được triển khai dựa trên chủ trương “quân sự hóa toàn dân, công sự hóa toàn khu vực”, với mục tiêu bảo vệ tính mạng, duy trì hoạt động chiến đấu và phát huy sức mạnh toàn dân trong điều kiện chiến tranh leo thang.

Hôm nay, giữa nhịp sống thanh bình của quê hương, Hầm ngầm Đồi 74 không chỉ còn là dấu tích của một thời chiến tranh ác liệt mà đã trở thành biểu tượng thiêng liêng của lòng yêu nước và ý chí kiên cường của con người Vĩnh Thủy. Mỗi mét đất, mỗi vách hầm nơi đây đều như còn vang vọng ký ức hào hùng, nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về giá trị của độc lập, tự do được đánh đổi bằng biết bao hy sinh. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của di tích không chỉ là trách nhiệm mà còn là cách để tiếp nối mạch nguồn lịch sử, hun đúc tinh thần dân tộc và khơi dậy niềm tự hào quê hương trong mỗi người Việt Nam.

Phương Nga